Περιπλάνηση στον σκοτεινό εσωτερικό λαβύρινθο με αφορμή το πρόσφατο βιβλίο του «Εσωτερικό ταξίδι μετ’ εμποδίων»
Νίκος Μουζέλης – Εσωτερικό ταξίδι μετ’ εμποδίων: Μια αέναη εσωτερική διαπάλη για την καταπολέμηση μιας «έμφυτης» κατάθλιψης
Το πιο πρόσφατο βιβλίο του Νίκου Μουζέλη είναι πολύ μικρό, μόλις 130 σελίδες. Είναι απόλυτα προσωπικό και ελλειπτικά «βιογραφικό», αλλά δεν είναι η αυτοβιογραφία του, δεν ασχολείται με το σπουδαίο θεωρητικό του έργο ως κοινωνιολόγος, ευρύτερα γνωστός στη διεθνή ακαδημαϊκή κοινότητα ή με τη συνολική του διαδρομή του συγγραφικού, ακαδημαϊκού, δημόσιου και προσωπικού του βίου.
Πρόκειται για ένα βιβλίο λιτό, επιγραμματικό. Τα κείμενά του είναι μικρά, πυκνά, στοχαστικά, σχεδόν σαν αποφθέγματα. Σπάνια κάθε θέμα ξεπερνά τις 2 σελίδες. Κεντρικό θέμα η αέναη εσωτερική διαπάλη για την καταπολέμηση μιας «έμφυτης» κατάθλιψης που ακόμα τον επισκέπτεται. Πρόκειται για ένα συνεχή αγώνα «ανάμεσα σε ένα κομμάτι του εαυτού μου που συνεχώς υπονομεύει ό, τι κάνω και σε ένα άλλο που αντιστέκεται σ’ αυτή την υπονόμευση», γράφει στο σύντομο προλογικό του σημείωμα.
Είναι προφανές ότι κίνητρο για τη συγγραφή και δημοσίευση των σκέψεών του για το πρόβλημα της κατάθλιψης το οποίο αντιμετώπισε στη ζωή του, από τα 15 του χρόνια αιφνιδίως, είναι η ελπίδα ότι η ενδοσκόπηση αυτή μπορεί να βοηθήσει αναγνώστες σε παρόμοιες καταστάσεις να επιλέξουν τον πιο αποτελεσματικό τρόπο αντιμετώπισης του προβλήματος. «Η φυλακή είναι μέσα μας», γράφει. «Ένας μηχανισμός αρνητικών σκέψεων μετασχηματίζεται σε πραγματικά ή φανταστικά προβλήματα που απαιτούν λύση».
Παραθέτει τις δικές του εμπειρίες από τις διάφορες θεραπείες που δοκίμασε, όπως την ψυχανάλυση, τη φαρμακευτική αγωγή, το διαλογισμό και τις γνωσιακές θεραπείες για να καταπολεμήσει το άγχος και την κατάθλιψη. Δεν χρειάζεται να αναφερθούν εδώ λεπτομέρειες. Συνδέονται απολύτως με τα εσωτερικά του προβλήματα σε κάθε φάση της ζωής του και τον βαθμό αποτελεσματικότητά τους ούτως ώστε να περνάει κάθε φορά τον κάβο και να προχωράει. Ώριμος πια από τις μάχες αυτές αλλά και μια εμφανή κόπωση είναι σε θέση να διαπιστώσει την εμβέλεια και αποτελεσματικότητα κάθε θεραπευτικής μεθόδου που δοκίμασε.
Το ήμισυ σχεδόν του βιβλίου αναφέρεται, συμπυκνωμένα στο έπακρο, σε ορισμένα μάλλον «σημαδιακά» γεγονότα της παιδικής του ηλικίας αλλά και του μετέπειτα βίου του. Προσφέρει, έτσι, «πλούσιο» πρωτογενές υλικό σε όσους χρησιμοποιούν τέτοιες «πηγές» πληροφοριών για να ερμηνεύσουν το ατομικό «εσωτερικό ταξίδι», τις εσωτερικές συγκρούσεις. Να ανιχνεύσουν τα «εμπόδια», τα τραύματα και τα συναφή μήπως τυχόν και αναδυθούν στην επιφάνεια και οδηγήσουν στη συνειδητοποίησή τους και ει δυνατόν στην αντιμετώπισή τους
Μιλώντας για το άγχος και την κατάθλιψη ο Μουζέλης γράφει: «Υπάρχει και κάτι χειρότερο από το νευρωτικό άγχος. Είναι μια νέκρα, ένας εσωτερικός τοίχος που σε αποκόβει από τον εαυτό και τον άλλον. Η επιθυμία εξαφανίζεται και κάθε συναίσθημα αρνητικό ή θετικό. Εξαφανίζεται και το άγχος – αλλά αντικαθίσταται από ένα αφόρητο αίσθημα θανάτου. Γίνεσαι ζωντανός νεκρός» (σελ. 101).
Ο Μουζέλης πάλεψε με τους δαίμονές του που από έφηβο τον καταδίωκαν. Αν κρίνει κανείς με κριτήριο τα πολύ σημαντικά επιστημονικά και θεωρητικά επιτεύγματά του και το πολύπτυχο έργο του, προφανώς κατάφερε κάθε φορά να τους αντιμετωπίζει και να προχωράει, να βάζει σε τάξη τον εσωτερικό του κόσμο, να γίνεται δημιουργικός και παραγωγικός και να προετοιμάζεται για μια νέα εκκίνηση. Μέχρι την επόμενη φάση. Για να φτάσει σοφότερος στο σήμερα, να παραθέτει δημόσια το δικό του εσωτερικό ταξίδι «μετ΄ εμποδίων». Δεν ξέρω πόσοι στη θέση του θα τα κατάφερναν. Και δεν ξέρω πόσοι θα εκτιμήσουν την πολύτιμη αυτή δημόσια προσφορά του.
Αποδείχτηκε σκληρός και επίμονος μαχητής παρά τις παραλυτικές του «στιγμές» και εξήλθε νικητής, μολονότι ο «αγώνας συνεχίζεται», μέχρι το πικρό τέλος.
Πέρα από την επιστήμη
Τον Μουζέλη απασχολούσε πάντα το επέκεινα. Δηλώνει άθεος αλλά και σκεπτικιστής. Το «θείο» είναι μέσα μας, είναι υπερβατικό, δεν μπορούμε να το προσεγγίσουμε με τις κατηγορίες του νου και της επιστήμης, γράφει. Ο πιστός και ο επιστήμονας ακολουθούν διαφορετικούς δρόμους για να φτάσουν στη δική τους αλήθεια. Ωστόσο, οι δυο δρόμοι είναι συμπληρωματικοί, όχι αντιθετικοί. Οι στοχασμοί αυτοί προκύπτουν από το γεγονός ότι ο συγγραφέας πάντα πίστευε ότι στον άνθρωπο υπάρχει μια πνευματική διάσταση. Την έψαχνε διαρκώς ο ίδιος. Απαιτείται σεβασμός της πίστης του άλλου, αποδοχή του Άλλου, κανείς δεν έχει το μονοπώλιο της αλήθειας.
Με τους στοχασμούς αυτούς για την πνευματικότητα κλείνει και το βιβλίο του.
Πρόκειται για μια ανεκτίμητη προσφορά αυτογνωσίας και υπέρβασης των εσωτερικών εμποδίων, μια περιπλάνηση στον σκοτεινό εσωτερικό λαβύρινθο. Το θέμα είναι κάθε φορά να βρίσκει κανείς τον μίτο και να εξέρχεται στο φως, νικητής και αισιόδοξος μέχρι την επόμενη στροφή, στη δαιδαλώδη αυτή διαδρομή του βίου χωρίς δάδες και φωτεινούς σηματοδότες. Κι έτσι πάει.
Αντί Επιλόγου
Υ.Γ.1: Γνώρισα τον Νίκο Μουζέλη στη δεκαετία του ‘70 στο Λονδίνο, λίγο πριν καταρρεύσει η δικτατορία στην Ελλάδα. Μετά την πτώση της χούντας δημιουργήθηκε η ΕΛΕΜΕΠ (Εταιρεία Μελέτης Ελληνικών Προβλημάτων). Ο Μουζέλης αποτέλεσε δραστήριο μέλος του ΔΣ και γενικότερα έπαιξε βασικό ρόλο στην πολύτιμη δραστηριότητά της καθώς μάλιστα οι εκδηλώσεις της Εταιρείας γίνονταν σε υπόγεια αίθουσα του LSE (London School of Economics and Political Science) όπου ό ίδιος δίδασκε ως καθηγητής κοινωνιολογία.
Υ.Γ.2: Μεταξύ μας αναπτύχτηκε στενή φιλική σχέση. Έγινα ο μεταφραστής του στα ελληνικά όλων σχεδόν των θεωρητικών του έργων στη μαρξιστική θεωρία και κοινωνιολογία που τον έκαναν ευρύτατα γνωστό στο διεθνές ακαδημαϊκό στερέωμα σαν έναν από τους πιο σημαντικούς στοχαστές της εποχής του στον τομέα αυτό. Καθόμασταν υπομονετικά να βρούμε ή να κατασκευάσουμε τους αντίστοιχους αγγλικούς όρους των βιβλίων του στα ελληνικά. Πράγμα καθόλου εύκολο. Επιτυχής ή όχι η προσπάθεια εκείνη κάτι ίσως να άφησε για τους μετέπειτα μεταφορείς της αγγλικής ορολογίας στα ελληνικά.
Υ.Γ.3: Εκτός του σημαντικού θεωρητικού και επιστημονικού του έργου ο Μουζέλης έγινε ευρύτερα γνωστός στην Ελλάδα ως δημόσιος διανοούμενος, με την αρθρογραφία του και τα πιο πολιτικά του βιβλία, παρεμβαίνοντας στα πολιτικά πράγματα της χώρας. Στην πορεία του αυτή δεν ήμασταν πάντα συνοδοιπόροι, το αντίθετο μάλιστα, ιδιαίτερα στην τελευταία δεκαετία, αλλά οι σιωπηλές αυτές βαθύτατες πολιτικές διαφορές, με κανέναν τρόπο δεν αλλοίωσαν τα φιλικά αισθήματα.
Υ.Γ.4: Νομίζω ότι η πιο σημαντική από κάθε άποψη συμβολή του ήταν οι κριτικές του παρεμβάσεις για το πολιτικό και ιδεολογικό ρεύμα του εκσυγχρονισμού, όπως εκφράστηκε από τον Κώστα Σημίτη και τις κυβερνήσεις του (1996-2004). Ο Κ. Σημίτης απεβίωσε πρόσφατα (5/1/2025) και αποχαιρετίστηκε με όλες τις τιμές τού εν ενεργεία Π/Θ που του άξιζαν πλήρως, ως έναν από τους πιο σημαντικούς Π/Θ στη μεταπολεμική ιστορική περίοδο της χώρας.
Ο εκσυγχρονισμός της εποχής του Κ. Σημίτη συνέπεσε με την εποχή του Τόνυ Μπλερ στη Μ. Βρετανία, με τη διακυβέρνηση του Εργατικού κόμματος υπό την ηγεσία του (1997-2007). Ο Μπλερ είχε καταφέρει να καταστήσει το κόμμα και πάλι «εκλέξιμο» μετά τη μακρά περίοδο Θατσερικής διακυβέρνησης. Ο Μουζέλης παρακολουθούσε με αμείωτο ενδιαφέρον το «πείραμα» του λεγόμενου «Τρίτου Δρόμου» με υποστυλώματα τις θεωρητικές επεξεργασίες του συναδέλφου του Άντονυ Γκίντενς, γνωστού και πολυγραφότατου Βρετανού κοινωνιολόγου.
Στη διάρκεια της δεύτερης κυβερνητικής θητείας του Κ. Σημίτη το πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών Πολιτική Επιστήμη και Κοινωνιολογία του Πανεπιστημίου Αθηνών διοργάνωσε (23/1/2003) σε αίθουσά του Ημερίδα για τον Ν. Μουζέλη με αφορμή το βιβλίο του Από την Αλλαγή στον εκσυγχρονισμό/ κριτικές παρεμβάσεις (εκδόσεις Θεμέλιο, Νοέμβριος 2002.). Ο Μουζέλης ήταν σθεναρός υποστηριχτής της εκσυχρονιστικής προσπάθειας των κυβερνήσεων του Κ. Σημίτη και σφοδρός πολέμιος του λαϊκισμού.
Κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης διάφορες πτυχές του έργου του ανέλυσαν η Καλλιόπη Σπανού, πρόεδρος της Εταιρείας Πολιτικής Επιστήμης, ο Γιώργος Παπανδρέου Υπουργός Εξωτερικών, ο Νικηφόρος Διαμαντούρος, πανεπιστημιακός και “Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής”, ο Θωμάς Κονιαβίτης, καθηγητής Παντείου Πανεπιστημίου, ο Μιχάλης Παπαγιαννάκης, ευρωβουλευτής του ΣΥΝΑΣΠΙΣΜΟΥ κι εγώ, ενώ την εκδήλωση συντόνισε ο Σπήλιος Παπασπηλιόπουλος, καθηγητής Οικονομικών.
Την εκδήλωση εκείνη τίμησε με την παρουσία του ο Π/Θ Κώστας Σημίτης, ο οποίος παίρνοντας το λόγο είπε μεταξύ άλλων ότι «Το έργο του Νίκου Μουζέλη, βοήθησε στις αρχές της δεκαετίας του ’60, που πρωτοσυναντηθήκαμε, να κατανοήσουμε την ελληνική κοινωνία, τώρα το χρησιμοποιούμε για να κατανοήσουμε το κόσμο γύρο μας….από τις συζητήσεις εκείνης της εποχής μέχρι σήμερα έχουν περάσει 40 χρόνια και τα βήματα και οι αλλαγές που έχουν πραγματοποιηθεί, δείχνουν πόσο γόνιμες ήταν. Η πρόοδος που έχει συντελεστεί, δείχνει την σημασία της θεωρίας που έγκειται στο να ενθαρρύνει την πράξη και την αλλαγή», τόνισε ο Π/Θ.
Σύμφωνα με το ρεπορτάζ στο τέλος της εκδήλωσης ο Μουζέλης, «ιδιαίτερα συγκινημένος», ευχαρίστησε τους ομιλητές, ενώ δεν παρέλειψε να αναφέρει την πρώτη φορά που δημοσίευσε άρθρο του στο περιοδικό Contemporary Issues, το 1968, με προτροπή του πρωθυπουργού Κώστα Σημίτη, καθώς και να ευχαριστήσει τον Θεόδωρο Μαλικιώση από τις εκδόσεις «Θεμέλιο» για την πολύχρονη συνεργασία τους.
Από τότε έχουν περάσει 22 ολόκληρα χρόνια. Έχει τρέξει πολύ νερό κάτω από τη γέφυρα, όπως το θέλει μια αγγλική ρήση. Συμβαίνει, όμως, ορισμένες εποχές να είναι εξαιρετικές, ξεχωριστές, ιδιαίτερες, σημαντικές, έχοντας αφήσει ανεξίτηλα αποτυπώματα σε πρόσωπα και πράγματα. Και γι αυτό μοναδικές.
Σε τελευταία ανάλυση όσοι έχουν παρουσία στο Δήμο, στη δημόσια αρένα, με οποιαδήποτε ιδιότητα, αναλαμβάνουν την ευθύνη των έργων ή/και των λόγων τους και φυσικά κρίνονται, άνευ εξαιρέσεων.
Δημοσιεύτηκε στη ηλεκτρονική εφημερίδα athensvoice.gr